Plakiety Mennicy Państwowej okresu międzywojennego
W okresie międzywojennym odrodzona Mennica Państwowa rozpoczęła nową formę działalności jaką była produkcja i emisja plakiet.
Plakieta jest to forma jednostronnego medalu wielokątnego, najczęściej w formie kwadratu lub prostokąta. Wiele z nich, szczególnie tych o większych wymiarach, posiadało specjalne zawieszki lub stojaki, służące do ich wyeksponowania. Mniejsze oferowano w czerwonym etui z tłoczeniem na wieku.
Jedyną publikacją szerzej opisująca temat plakiet międzywojennych jest niewielka książeczka Jacka Strzałkowskiego pt: „Plakiety Mennicy w Warszawie 1926-1939” wydana w 1983 roku. Na niespełna 40 stronach autor opisał ponad 50 plakiet (od roku 1983 na rynku wtórnym pojawiło się zapewne kilka nieznanych Strzałkowskiemu wariantów, więc liczba ta nie jest ostateczna). Wiele z nich emitowanych było w kilku rozmiarach: najmniejsze tłoczone 40 x 27, 90 x 60 mm i 135 x 105 mm oraz większe lane 215 x 145 , 225 x 70 a niektóre nawet 650 x 350 mm.
Plakiety emitowano z myślą o rynku numizmatycznym (kolekcjonerskim) jak i masowym (komercyjnym). Wraz z rozpoczęciem ich emisji wydawano katalogi z opisem i cenami aktualnie dostępnych produktów menniczych. Wysyłano je do kolekcjonerów, urzędów i instytucji państwowych.
W 1926 roku wyemitowano pierwsze plakiety w dwóch seriach tematycznych: Wybitni Polacy (Mościcki, Wojciechowski, Żeromski, Narutowicz, Piłsudski, Chopin, Paderewski, Reymont i Staszic) oraz plakiety o tematyce sakralnej (m.in. Święta Teresa, Matka Boska Ostrobramska, czy Głowa Chrystusa). W kolejnych latach na plakietach uwieczniono m.in. Jana III Sobieskiego, Władysława Warneńczyka, Romualda Traugutta, Bolesława Prusa, Juliusza Słowackiego czy Tadeusza Kościuszkę oraz kilkanaście najbardziej znanych budowli w tym Klasztor na Jasne Górze, Ostrą Bramkę w Wilnie czy Katedrę na Wawelu.
Największą popularnością cieszyły się najmniejsze plakiety. Ich nakłady były największe – często przekraczały 1 000 – 1 500 sztuk. Największe plakiety, ze względu na niewielkie zapotrzebowanie i wysoką cenę, odlano w niewielkich ilościach, nie przekraczających kilkudziesięciu sztuk. Te mniejsze rzadko, ale dość regularnie pojawiają się na rynku numizmatycznym.
W przeważającej części plakiety wykonywane były w brązie. Na specjalne prywatne zamówienie wykonywano jest w srebrze bądź w zlocie. Srebrne bardzo rzadko, ale czasem można spotkać na aukcjach numizmatycznych. Niestety, mimo informacji o tym iż prawdopodobnie wykonywano złote egzemplarze, do dziś ani jedna sztuka nie jest znana w zbiorach ani tym bardziej nie była oferowana na aukcjach (przypuszczam, że wykonane egzemplarze, jeśli istniały, w okresie II wojny światowej przetopiono).
Na specjalne zamówienie wykonywano również plakiety w specjalnych drewnianych, bądź kamiennych oprawach. Większość z nich wykonano w pojedynczych, niepowtarzalnych egzemplarzach.
Nakłady plakiet emitowanych w okresie międzywojennym nie są ściśle określone. Znamy jedynie szacunkowe ilości. Dlatego katalogi najczęściej podają nakład „ponad…” określoną ilość sztuk. Jednym z powodów jest zniszczenie znacznej części dokumentacji menniczej. Po drugie, nakłady plakiet były otwarte i dobijano je w przypadku zainteresowania rynku przez kolejne lata. Najbardziej wiarygodne i pełne dane odnośnie plakiet znajdują się w „Bilansie sprawozdawczym Mennicy Państwowej z lat 1937-38”, gdzie znajdują się ilości dotychczas sprzedanych plakiet i aktualnie znajdujących się w magazynie. Dane te są o tyle pełne i bliskie prawdy, ponieważ w roku 1939 wybito śladowe dobitki plakiet, a te które pozostały w magazynie w okresie wojny zapewne przetopiono aby odzyskać cenny brąz.
Dziś międzywojenne plakiety nie pojawiają się często w kolekcjach numizmatycznych. Z reguły zbieracze medali posiadają pojedyncze egzemplarze, rzadko można spotkać pełne kolekcje. Niemniej jednak zachęcam wszystkich do szerszego zainteresowania tą tematyką.
W Gabinecie Numizmatycznym Mennicy Polskiej znajduje się największa kolekcja plakiet międzywojennych. W zbiorach mennicy zachowało się również kilkanaście oryginalnych stempli (matryc i patryc).
Autor: Piotr Kosanowski – piotr_kosanowski@mennica.com.pl
