Sygnatura m/w - 245 lat historii
Historia znaków i oznaczeń menniczych przez pryzmat 245-letniej historii Mennicy Warszawskiej
Mennica Warszawska powstała 245 lat temu. Wybijane przez nią numizmaty, medale i monety cieszyły się zawsze wysoką renomą i prestiżem. Zmianom ulegał jednak symbol sygnujący jej produkty.
Przez dziesiątki lat wyroby Mennicy sygnowane były wieloma znakami, ale dopiero obecny znak m/w stał się rozpoznawalnym na całym świecie symbolem najlepszych projektów artystycznych i staranności mincerskiego kunsztu.
Stanisław August Poniatowski został koronowany na króla Polski 25 listopada 1764 roku.
Sytuacja, jaką zastał w kraju po rządach Sasów, była wręcz dramatyczna. Jedną z najpilniejszych spraw było uporządkowanie zrujnowanej gospodarki monetarnej przez przeprowadzenie odpowiedniej reformy: otwarcie nowej mennicy oraz wprowadzenie nowej monety. Miała ona spełniać dwa podstawowe warunki: przede wszystkim musiała być pełnowartościowa – co miała zapewnić zatwierdzona 20 grudnia 1765 roku nowa stopa mennicza – oraz moneta miała być piękna. Król bardzo sumiennie przyłożył się do tego zadania, by spełnić obydwa wyżej wymienione warunki. Sprowadził do Warszawy nowoczesne maszyny mennicze oraz wybitnych artystów medalierów z Janem Filipem Holzhausserem na czele. Do dziś monety i medale bite w czasach Stanisława Augusta uchodzą za najpiękniejsze i najlepiej dopracowane w dziejach mennictwa królów i książąt polskich.
Mennica Warszawska za rządów Stanisława Augusta funkcjonowała w latach 1765-1795. Za faktyczną datę rozpoczęcia działalności mennicy przyjmuje się jednak 10 lutego 1766 roku, kiedy to oficjalnie uchwalono nowy system monetarny w Polsce. W dwusetną rocznicę powstania Mennicy Warszawskiej dzień 10 lutego został oficjalnie uznany za święto mennicze – Dzień Mincerza.
Monety bite w Mennicy Warszawskiej za czasów Stanisława Augusta oznaczano początkowo literami administratorów Mennicy. Pierwsze miedziane monety, wybite w latach 1765-68, były oznaczane literą „G” – od nazwiska ówczesnego dzierżawcy mennicy Piotra Mikołaja Gartenberga. W tym okresie funkcjonowała również krótko Mennica Krakowska – tamtejsze wyroby również oznaczano literą „G”. Trudno jednoznacznie określić, które drobne monety miedziane pochodziły z Mennicy Warszawskiej – przyjmuje się, że wybite tu zostały grosze oraz trojaki.
W tych samych latach, tj. 1765-1768, Mennicą Warszawską administrował Fryderyk Sylm. Wszystkie srebrne i złote monety wybite w tym czasie oznaczano literami „F.S.”. W latach 1768-1772 używano oznaczenia „IS” (od administratora Justyna Schroedera), w latach 1772-1774 „AP” (od Antoniego Partensteina), w latach 1774-1792 literami „EB” (od Efraima Brenna).
Rok 1791 można uznać za przełomowy w dziejach Mennicy Warszawskiej. Komisja mennicza zastąpiła inicjały administratorów mennicy literami „MV” (Moneta Varsoviensis) lub „MW” (Mennica Warszawska). Od roku 1792 do zamknięcia Mennicy w wyniku rozbiorów Polski (9 stycznia 1976 roku) wszystkie monety sygnowano nowymi oznaczeniami.
Po ponad 14 latach, 9 czerwca 1810 roku, Mennica Warszawska wznowiła swoją działalność i rozpoczęła bicie monet na potrzeby Księstwa Warszawskiego utworzonego na mocy traktatu zawartego w dniach 7-9 lipca 1807 roku w Tylży. Przez kolejne pięć lat, do 1815 roku, były wybijane monety z herbem księstwa na awersie oraz z wizerunkiem Ferdynanda Augusta króla saskiego, pełniącego jednocześnie funkcję księcia warszawskiego na rewersie. W latach 1810-1811 Mennicą Warszawską zarządzał Jan Stockman – monety bite w tych latach oznaczano literami „IS”. Od roku 1811 do 1815 administrację przejął Jakub Benicke – monety sygnowano inicjałami „IB”. W roku 1815, zgodnie z decyzją Kongresu Wiedeńskiego, Księstwo Warszawskie przestało istnieć. Jego tereny weszły w skład nowo powstałego Królestwa Polskiego, nad którym zwierzchnictwo objął car Rosji Aleksander I. Rozpoczął się bardzo trudny okres w dziejach państwa i mennictwa polskiego.
Wraz z powstaniem Królestwa Polskiego zaczęły obowiązywać nowe monety zgodne z uchwalonym 19 listopada 1815 roku nowym systemem monetarnym. Podobnie jak w latach poprzednich, na monetach były umieszczane inicjały kolejnych administratorów Mennicy. Do 1827 roku funkcję tę pełnił nieprzerwanie Jakub Benicke. Monety nadal nosiły sygnaturę „IB”. W latach 1827-1830 monety oznaczano literami „FH” (od Fryderyka Hungera), w latach 1830-1834 „KG” (od Karola Gronaua), a w latach 1834-1835 „IP” (od Jerzego Puscha).
W okresie Powstania Listopadowego Rząd Tymczasowy 9 grudnia 1830 roku przekazał zarząd nad Mennicą Warszawską Bankowi Polskiemu. Pilnie zlecono wymianę stempli i wybito nimi 5 nominałów monet – wszystkie sygnowane literami „KG”.
Od 1832 roku rozpoczął się trwający kilkanaście lat okres rusyfikacji polskiej monety. Ukazem cara wprowadzono na terenie Królestwa Polskiego monety z polsko-rosyjskim napisem. W Mennicy Warszawskiej bicie dwujęzycznych monet rozpoczęto w 1834 roku. Wcześniej, bo od 1832 roku, monety „polskie” biła Mennica Petersburska. W kolejnych latach dla odróżnienia monet z tych dwóch mennic te bite w Mennicy Warszawskiej sygnowano literami „MW”. Ukaz carski z września 1841 roku marginalizował funkcję Mennicy Warszawskiej – nie była już mennicą Królestwa Polskiego, lecz jedną z kilku prowincjonalnych mennic rosyjskich.
Okres likwidacji Mennicy Warszawskiej jest liczony od 1842 roku, kiedy to wybito w niej pierwszą w całości rosyjską monetę – 1 rubla. Ostatnim tragicznym aktem rusyfikacji monet polskich było zastosowanie znaku menniczego „BM”, składającego się z dwóch liter rosyjskich od słów Warszawskaja Monieta. Ostatnią monetą wybitą w Mennicy Warszawskiej z datą bicia odpowiadającą rzeczywistej była kopiejka z 1864 roku. Później bite były jedynie monety ze wstecznymi datami. 1 stycznia 1868 roku, na mocy ukazu carskiego z 5 października 1867 roku, ostatecznie zamknięto Mennicę Warszawską. W rok później wszystkie maszyny mennicze przewieziono do Mennicy Petersburskiej. Mennica Warszawska przestała istnieć na ponad 50 kolejnych lat.
Po zakończeniu I wojny światowej na terenie Polski w obiegu równolegle znajdowało się kilka walut: marki polskie, niemieckie, ruble rosyjskie i korony austriackie, a w niektórych rejonach dodatkowo pieniądze zastępcze. Pierwsze uchwały regulujące polski system monetarny powstały w 1918 roku. Cały czas pracowano nad wprowadzeniem prawdziwej polskiej waluty, która byłaby jedynym prawnym środkiem płatniczym na terenie kraju. Uwieńczeniem cyklu reform było rozpoczęcie działalności Banku Polskiego 28 kwietnia 1924 roku. Wraz z nowym systemem monetarnym rozpoczęła działalność Mennica Państwowa. Wprawdzie Mennicę w Warszawie organizowano już w 1922 roku, ale wtedy nie była ona jeszcze gotowa do pracy i bicia monet. Pierwsze polskie monety złotowe bito zatem w zagranicznych mennicach: w Szwajcarii, Anglii, Francji, USA i Holandii. Monety groszowe z datą 1923 i 1924 wybito w Warszawie.
Wraz z pojawieniem się nowych wzorów monet nastąpiła również swoista rewolucja w sygnowaniu monet bitych w Mennicy Państwowej. Dotychczas znaczna część monet bitych w okresie Mennicy Warszawskiej sygnowana była inicjałami aktualnie urzędujących administratorów. W okresie międzywojennym postanowiono odejść od tego zwyczaju. Został ustalony nowy, jednolity znak menniczy – herb „Kościesza”. Po raz pierwszy użyto go w 1925 roku i nieprzerwanie do 1939 roku sygnowano nim monety, medale i inne wyroby mennicze. Poza „Kościeszą” wizerunki monet często sygnowano nazwiskiem lub znakiem graficznym projektanta, nie miało to jednak znaczenia identyfikującego wizerunek z Mennicą Państwową. Rolę „znaku firmowego” Mennicy w całości przejął znak „Kościesza”.
Po II wojnie światowej, podobnie jak to miało miejsce po I wojnie, na terenie Polski w obiegu znajdowało się kilka obcych walut. W wyniku pierwszych uchwał i dekretów do obiegu weszły bilety skarbowe z napisem „Narodowy Bank Polski”. Sukcesywnie wymieniano starą walutę na nową. W wyniku reformy pieniężnej przeprowadzonej w 1950 roku do obiegu poza banknotami wprowadzono również monety: 1 i 2 grosze aluminiowe, 5 groszy z brązu, 10, 20, 50 groszy i 1 zł z miedzioniklu. Wszystkie te monety miały wsteczną datę 1949. Ze względu na powojenne zniszczenia Mennicy Państwowej bicie polskich monet zlecono w mennicach w Budapeszcie, Bazylei oraz Kremnicy. Pierwsze monety w Mennicy Państwowej wybito w 1953 roku. Był to bilon 1- i 2-groszowy.
Obecna sygnatura Mennicy Polskiej jest rozpoznawalnym na całym świecie znakiem najwyższej jakości i prestiżu. Litery „M” i „W” pojawiły się po wojnie na monetach w 1965 roku. Symbol ten odwołuje się do historycznej Mennicy Warszawskiej, której powstanie 245 lat temu stało się również początkiem wspaniałej historii współczesnych monet i numizmatów.
Autor: Piotr Kosanowski
Bibliografia:
• Kałkowski T. – „Tysiąc lat monety polskiej”, Kraków 1981
• Parchimowicz J. – „Monety polskie”, Szczecin 2006
• Terlecki W. – „Mennica Warszawska 1765-1965”, Warszawa – Kraków 1970
• Wójtowicz A. i G. – „Historia monetarna Polski”, Warszawa 2005
