Najstarsza znana dziś pieczęć z tym herbem pochodzi z roku 1319 – Adam de Kamion wystawia w Krakowie dokument, przy którym wyciska wizerunek tarczy z godłem Jastrzębców.
Awers: W centralnym miejscu trzech szlachciców. Poniżej próba Ag 925 i sygnatura m/w. W otoku napis: NOBILITAS REGNI POLONIAE TTTOTIVSQVE REPUBLICAE.
Rewers: W centralnym miejscu herb Jastrzębiec. W otoku napis: AMRA NOBILIUM DOMINORUM JASTRZĘBIEC
Opakowanie: eleganckie etui z tłoczeniem
Projekt graficzny: Waldemar Malinowski
Modele gipsowe: Dobrochna Surajewska
Najstarsza znana dziś pieczęć z tym herbem pochodzi z roku 1319 – Adam de Kamion wystawia w Krakowie dokument, przy którym wyciska wizerunek tarczy z godłem Jastrzębców, otoczonej napisem „+S' ADE • D • CAMON • FILY • PETRI” czyli „Pieczęć Adama de Kamion, syna Piotra”.
Najstarsza znana dziś wzmianka pisemna o tym herbie (co wcale nie musi oznaczać najstarszej wzmianki o rodzie) pochodzi z roku 1335 – Szlachetny Stanisław „Biały” i Szl. Marek „Hrom”, obaj „de armis Iastrzambczy” („podkowę z krzyżem noszący na tarczy”), zeznają w Sandomierzu wobec Króla Kazimierza „Wielkiego”.
Blazonowanie (skonwencjonalizowany opis) dominującej dziś wersji tego herbu brzmi: „w polu błękitnem, podkowa złota na opak, z takimż krzyżem kawalerskim w środku”.
„Podkowa na opak” wymaga wyjaśnienia. Gdyby napisać tylko „podkowa”, chodziłoby o podkowę w pozycji uznanej za podstawową – ocelami do dołu. „Na opak” informuje że trzeba ją obrócić ocelami do góry.
Można też blazonować hełm, koronę rangową, klejnot (element ponad koroną), labry (chustę, często fantazyjnie postrzępioną, spływającą spod korony) i elementy herbu pominięte w naszej serii. Tu jednak, dla uproszczenia, blazonowaliśmy tylko to co w tarczy.
Dziś zazwyczaj przedstawia się godło Jastrzębców w polu błękitnym. Ale XIV-wieczny flamandzki Herbarz Gelrego ukazuje (w partii poświęconej herbom polskim) godło Jastrzębców złote w polu srebrnym (wbrew zasadzie alteracji przestrzegającej przed kładzeniem metalu na metal). Zaś XV-wieczny protoekslibris Świętosława de Jeziorsko ukazuje to godło srebrne w polu czerwonym!
Jak widać płynna jest też barwa elementów godła (podkowy i krzyża). Zawsze są to metale (złoto lub srebro) ale w różnych kombinacjach: oba elementy złote, oba srebrne, krzyż złoty w podkowie srebrnej.
Bywa że i sam rysunek godła jest inny niż w wersji „podstawowej” herbu. Czasem tak wyraźnie inny, że można spokojnie uznać to za odrębny herb.
A jednak bardzo często herby zawierające krzyż w podkowie uważane są za odmiany herbu Jastrzębców, a nie za herby innych rodów o podobnych godłach czy odmiennych barwach.
Nie jest to wcale oczywiste. Dzisiejszy ród heraldyczny Jastrzębców to zapewne właśnie zlepek kilku rodów genealogicznych o podobnych herbach (w tym właściwego rodu Jastrzębców) oraz trudnej do oszacowania liczby rodzin adoptowanych do rodu heraldycznego bądź przypisanych do niego omyłkowo.
Trzeba tu wspomnieć rody szlacheckie Boleściców (na Mazowszu) i Łazęków. Specjaliści wahają się, czy są to regionalne gałęzie rodu genealogicznego Jastrzębców czy też odrębne rody uznane za odłamy Jastrzębców jedynie przez podobieństwo herbów.
Być może więc te różnice to nie tyle zapis niestabilności herbu jednego rodu, co raczej nieme świadectwa pierwotnej odrębności herbów i rodów, później utożsamianych z herbem i rodem Jastrzębców.
Zastosowaliśmy koronę uważaną dziś w Europie za „podstawową” koronę szlachecką, o (widocznych) trzech fleuronach i dwu perłach. Trzeba jednak pamiętać, że większość rodzin używających herbu Jastrzębców to dziedziczna szlachta Rzeczypospolitej, o szczególnej pozycji konstytucyjnej (historycznie) i randze honorowej, wyższej niż u używających takiej korony rodzin o innym szlachectwie. Szlachta Rzeczypospolitej używała wielu różnych modeli korony rangowej.
W klejnocie (ponad koroną) przedstawiamy jastrzębia, prawą nogą (uniesioną i z dzwonkiem) trzymającego godło z tarczy; lewą zaś solidnie stojącego w koronie (częstym błędem heraldycznym jest jastrząb jakby trzymający się środkowego fleuronu korony).
Trzeba jednak zaznaczyć że i ten element herbu ewoluuje. Wiele miejsca zajęłoby opisanie wszystkich jego odmian.
Wobec barw zwykle stosowanych w tym herbie (w polu błękitnym godło złote) labry, czyli chusta spływająca spod korony, winny być błękitne z wierzchu a złote na podbiciu.
Rodziny szlacheckie należące do rodu heraldycznego Jastrzębców dotrwały do naszych czasów i są reprezentowane w Związku Szlachty Polskiej.
Kaj Małachowski, konsultant heraldyczny Związku Szlachty Polskiej
